دانلود مقاله نظریه تکتونیک صفحه اي با فرمت ورد ودر 17 صفحه قابل ویرایش

قسمتی از متن مقاله

اين نظريه كه جديدترين نظريه در مورد منشاء و توجيه عوامل تكتونيكي است، در سالهاي 1969 و 1970 توسط مورگان، منارد و مكنزي بيان شد .

مطابق اين نظريه، پوسته زمين به انضمام قسمت بالايي گوشته فوقاني، قسمت سخت زمين را تشكيل مي دهد و جمعاً سنگ كره يا ليتوسفر خوانده مي شود. ليتوسفر، بر روي قسمت مياني گوشته فوقاني كه به نام سست كره موسوم و حالت خميري دارد واقع شده است .

ضخامت ليتوسفر به طور متوسط 100 كيلومتر است . نكته مهمي كه اساس نظريه تكتونيك صفحه اي را تشكيل مي دهد آن است كه ليتوسفر يكپارچه نبوده بلكه از صفحات مجزايي موسوم به صفحات ليتوسفر تشكيل يافته است .

با قبول نظريه تكتونيك صفحه اي ، بسياري از پديده هاي مهم زمين شناسي مثل تغيير مكان قاره ها ، زمين لرزه ها ، آتشفشانهاي حواشي قاره ها قابل توجيه هستند.

نظريه تكتونيك ( زمين ساخت صفحه اي )

طبق نظريه زمين ساخت صفحه اي ، سنگ كره ي سخت زمين تقريباً از 20 قطعه محكم (مستحكم ) به نام صفحه (Plate )ساخته شده است. (( در بين اين صفحات ، صفحه ي اقيانوس آرام از همه بزرگتر است و به استثناي قسمت كوچكي از آمريكاي شمالي كه شامل جنوب غربي كاليفرنيا و شبه جزيره ي باجاست، تماماً در موقعيت اقيانوسي قرار دارد ولي بقيه صفحات بزرگ، هم داراي پوسته قاره اي و هم پوسته اقيانوسي هستند ))

يكي از اصول نظريه ي زمين ساخت صفحه اي آن است كه هر صفحه نسبت به صفحات ديگر به صورت يك واحد مستقل حركت مي كند. تصور مي شود كه علت حركت پوسته ي خارجي زمين با طبيعت متحرك و پوياي سنگهاي سست كره در ارتباط باشد. چون هر صفحه به صورت واحد جداگانه اي حركت مي كند . لذا تمام عكس العملهاي مهم بين صفحه اي در طول مرز صفحات اتفاق مي افتد . به اين ترتيب اكثر فعاليتهاي لرزه اي مهم ، آتشفشاني و كوهزايي در اين حاشيه هاي پرتحرک رخ مي دهد .

• عقيده براين است كه نيروي محركه اين حركت ، ماشين حرارتي است كه خود در نتيجه بخش نابرابر حرارت درداخل زمين به وجود مي آيد . وقتي مواد داغ از ژرفاي زمين بالا آيند و به طور جانبي گسترش يابند . اين صفحات را با خود به حركت در مي آورند . در نهايت حركت سنگ كره زمين سبب بروز زمين لرزه ، فعاليت آتشفشاني و تبديل توده هاي عظيم سنگي به كوهها مي شود .

مرز بين صفحات :

(از مدتها پيش دانسته شده است كه فعاليت زمين ساختي محدود به منطقه باريكي مثل منطقه ي حلقه ي آتش پيرامون اقيانوس آرام است. ) بنا براين اولين نشانه ي نزديك شدن به حاشیه ی صفحات زمين، فراواني تعداد زمين لرزه ها و فعاليت آتشفشاني بود. تحقيقات بعدي نشان داد كه سه نوع مرز بين صفحات وجود دارد كه هر يك با حركت مخصوص خود مشخص مي شود .

اين مرز عبارتند از :

1- مركز واگرا ( Divergent boundaries )

جايي است كه صفحات از يكديگر جداو سبب حركت مواد از گوشته زمين به طرف بالا شده و به اين ترتيب كف اقيانوسي جديد تشكيل مي شود .

2- مركز همگرا ( boundariesConvergent )

جايي است كه صفحات به طرف يكديگر حركت مي كنند. در نتيجه يكي از قطعات سنگ كره در ضمن فرورانش يك صفحه به زير صفحه مقابل به داخل گوشته رفته و هضم مي شود .

3- مركز گسلهاي تبديل ( Transform fault)

جايي است كه صفحات بدون تخريب سنگ كره از كنار هم مي لغزند .

هر يك از صفحات با تركيبي از اين مرزها احاطه شده اند حركت در امتداد هر يك از مرزها ، موجب تعديل و تنظيم مرزهاي ديگر مي شود .

**اكثر صفحات كوچكتر از سنگ كره اقيانوسي تشكيل شده اند .

صفحه كوچك اقيانوسي ــــــــــــــ نازا كا در نزديكي سواحل آمريكاي جنوبي .

صفحه كوچك قاره اي ــــــــــــــ حدوداً منطبق بر تركيه است.

مرزهاي واگرا :

مرزهاي واگرا كه در امتداد آنها صفحات از يكديگر جدا مي شوند، در محل بلنديهاي ميان اقيانوسي قرار دارند. وقتي صفحات در محور بلنديهاي ميان اقيانوسي از يكديگر جدا مي شوند، فاصله ي ايجاد شده در بين آنها بلافاصله با سنگهاي مذابي كه ا ز سست كره داغ بالا مي آيند، پر مي شوند. اين مواد به آرامي سرد شده و تراشه ي نازكي از كف اقيانوس را به وجود مي آورند .

جدايش و پرشدگي پي در پي، پوسته ي اقيانوسي ( ليتوسفر ) جديدي را در بين دو صفحه واگرا به كف دريا اضافه مي كند (( اين مكانيزم كه در طي 165 ميليون سال گذشته اقيانوس اطلس را به وجود آورده است به گسترش كف اقيانوس موسوم است )).

ميزان گسترش كف اقيانوس در محل اين بلنديها در حدود 2 تا 10 سانتيمتر در سال و ميانگين آن در حدود 6 سانتيمتر در سال برآورد شده است .چون سنگهاي تازه به هريك از دولبه به نسبت مساوي اضافه مي شوند بنابراين ميزان گسترش كف اقيانوس دو برابر ميزان گسترش هر يك از صفحات است . ( تمام مراكز گسترش به قدمت اقيانوس اطلس نيستند و همه ي آنها در وسط اقيانوسهاي بزرگ قرار نگرفته اند . درياي سرخ نيز يكي از محل هاي مرزهاي واگرا است كه تصور مي شود به تازگي درست شده است . در اين محل شبه جزيره عربستان از آفريقا جدا شده و به طرف شمال شرقي شروع به حركت كرده است . به اين ترتيب درياي سرخ مراحل كودكي اقيانوس اطلس را در جلوي چشم اقيانوس شناسان قرار داده است .

*يكي ديگر از نتايج گسترش كف اقيانوسها یا كف درياها در عهد زمين شناسي حاضر خليج كاليفرنياست .

وقتي مركز گسترش در داخل يك قاره واقع شود ، توده ي خشكي به قطعات كوچكي تقسيم مي شود كه شكستن يك قاره با بالاآمدن سنگهاي داغ از پائين آغاز مي شود .براثر چنين فعاليتي درست در بالاي منطقه ي فعال پوسته بالا مي آيد .

كشيدگي پوسته همراه با گنبدي شدن آن تركهاي كششي فراواني بوجود مي آيند . سپس اگر سنگهاي داغ از ناحيه اي كه بالا مي آيند به طور جانبي گسترش يابند سنگ كره شكسته شده و به دو طرف رانده مي شود . به تدريج قطعات شكسته به داخل فضاي خالي كه خود در نتيجه ي دور شدن صفحات به وجود مي آيد فرو مي نشينند. به اين ترتيب دره هاي گسلي عميقي ايجاد مي شوند كه به آن ريفت يا دره ريفتي گويند .(دره ريفتي بزرگ شرق آفريقا)

اگر فرآيند گسترش در شرق ادامه يابد دره ي ريفتي طويلتر و عميق تر شده و سرانجام به داخل اقيانوس منتهي مي شود. دراين مرحله، دره به يك درياي باريك و طويل نظير درياي سرخ امروزي تبديل خواهد شدكه با گذر باريكي به اقيانوس متصل است. منطقه ريفتي به صورت محلي براي فعاليت آذرين باقي مي ماند و مرتباً كف دريايي جديد ايجاد مي شود و سرانجام به صورت حوضه ي اقيانوسي درحال گسترش در مي آيد .